Sposoby zakończenia umowy o udzielenie zamówienia publicznego

Kontrola zamówień – część 2
Lipiec 18, 2018
Wybór najkorzystniejszej oferty jako podstawa do wniesienia odwołania
Sierpień 7, 2018

Sposoby zakończenia umowy o udzielenie zamówienia publicznego

Byt każdej umowy, nie wyłączając umów dotyczących udzielenia zamówienia publicznego, może zostać zakończony na wiele sposobów – umowa może wygasnąć,  zostać rozwiązana na skutek działania stron, a także zakończyć się na skutek odstąpienia od umowy lub jej wypowiedzenia przez jedną ze stron.

Wskazane powyżej pojęcia są bardzo często mylone i używane zamiennie, gdyż ich efektem jest zakończenie obowiązywania umowy. Instytucje te wywołują jednak odmienne skutki. Celem dzisiejszego wpisu jest więc wyjaśnienie, czym różnią się wskazane instytucje prawne.

  1. Wygaśnięcie umowy.

Termin wygaśniecie umowy jest terminem bardzo ogólnym i dotyczy po prostu zakończenia stosunku prawnego. Do wygaśnięcia umowy może więc dojść na skutek upływu czasu lub dokonania jednostronnej czy dwustronnej czynności prawnej albo na skutek wystąpienia okoliczności, które zostały wskazane w ustawie. Zgodnie z art. 142 PZP, umowa zostaje zawarta na czas oznaczony, co oznacza, że umowa wygaśnie po upływie tego okresu. Natomiast zgodnie z art. 3951 k.c., umowa wygasa również w sytuacji, w której doszło do jej skutecznego wypowiedzenia.

Zgodnie z art. 146a PZP, umowa o udzielnie zamówienia publicznego, zawarta w trybie zamówienia z wolnej ręki na podstawie art. 67 ust. 12-14, wygasa z upływem 3 miesięcy od dnia, w której w kontrolowanej przez zamawiającego osobie prawnej udział uzyskał podmiot prywatny.

  1. Rozwiązanie umowy.

Rozwiązanie umowy na gruncie prawa cywilnego następuje poprzez zgodne porozumienie stron o zakończeniu bytu obowiązującej umowy. Stanowi więc w istocie drugą umowę pomiędzy stronami, zawartą na podstawie swobody umów, dlatego do rozwiązania umowy wymagana jest zgodna wola obu stron. Skutki rozwiązania umowy dotyczą więc przyszłości, strony nie unicestwiają zaistniałych już skutków prawnych.

W przypadku prawa zamówień publicznych, możliwość rozwiązania umowy została wprost przewidziana w art. 145a PZP, który wskazuje, że do rozwiązania umowy może dojść, jeżeli zachodzi jedna ze wskazanych okoliczności, tj.:

  • zmiana umowy została dokonana z naruszeniem art. 144 ust. 1-1b, 1d i 1e (gdy nastąpiła niedozwolona zmiana umowy o udzielenie zamówienia lub umowy ramowej),
  • wykonawca w chwili zawarcia umowy podlegał wykluczeniu z postępowania na podstawie art. 24 ust. 1;
  • Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, w ramach procedury przewidzianej w art. 258 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, że państwo polskie uchybiło zobowiązaniom, które ciążą na nim na mocy Traktatów, dyrektywy 2014/24/UE i dyrektywy 2014/25/UE, z uwagi na to, że zamawiający udzielił zamówienia z naruszeniem przepisów prawa Unii Europejskiej.

Warto jednak zaznaczyć, że zgodnie z przywołaną regulacją, prawo rozwiązania umowy przysługuje wyłącznie zamawiającemu. Z tego powodu należałoby zastanowić się, czy w tym przypadku nie mamy w istocie do czynienia z innym sposobem zakończenia stosunku prawnego (wygaśnięciem, odstąpieniem czy wypowiedzeniem), a użyte przez ustawodawcę wyrażenie „może rozwiązać’ jest wyrażeniem niefortunnym.

  1. Odstąpienie od umowy.

Odstąpienie od umowy powoduje, iż na skutek jednostronnej czynności prawnej jednej ze stron (złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy), umowa zostaje zakończona w sposób wywołujący skutki w przyszłości i  w przeszłości. Co do zasady dochodzi do sytuacji, w której umowa jest traktowana tak, jakby nigdy nie została zawarta.

Należy zauważyć, że ogólna regulacja dotycząca możliwości odstąpienia od umowy znajduje się w Kodeksie cywilnym, który w treści art. 395 k.c. przewidują możliwość wprowadzenia przez strony umowy umownego prawa odstąpienia. W takiej sytuacji, konieczne jest wskazanie terminu, w którym strona bądź strony będą uprawnione do skorzystania z tego prawa. Oprócz tego, w przywołanym akcie prawnym uregulowane są również szczególne sytuacje, w których stronie będzie przysługiwało prawo odstąpienia (np. art. 491 k.c. dotyczący możliwości odstąpienia od umowy, w przypadku w którym podmiot zobowiązany do świadczenia wzajemnego nie spełnia go mimo wyznaczenia dodatkowego terminu).

W związku z tym, że do czynności podejmowanych przez zamawiającego i wykonawców w postępowaniu o udzielenie zamówienia, a także do umów w sprawach zamówień publicznych, stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, nie ma przeciwskazań co do tego, by zamawiający wprowadził do treści umowy umowne prawo odstąpienia, zgodnie z art. 395 k.c. W takim wypadku musiałby jednak pamiętać, aby postanowienie takie znalazło się w SIWZ-ie, gdyż prawo odstąpienia należy do istotnych postanowień umowy zgodnie z art. 36 ust. 1 pkt 16 PZP.

Oprócz tego, PZP dopuszcza wprost dwa przypadki, w którym możliwe jest odstąpienie od umowy o udzielenie zamówienia publicznego. Pierwszy z nich został uregulowany w art. 143c ust. 7 PZP. Zgodnie z przywołanym przepisem, podstawę odstąpienia od umowy o udzielenie zamówienia publicznego może stanowić konieczność wielokrotnego dokonywania bezpośredniej zapłaty podwykonawcy lub dalszemu podwykonawcy lub konieczność dokonania bezpośrednich zapłat na sumę większą niż 5% wartości umowy w sprawie zamówienia publicznego. Możliwość wypowiedzenia od umowy przysługuje więc zamawiającemu przez cały okres obowiązywania umowy, a zamawiający nie powinien wskazywać terminu odstąpienia w SIWZ. Zastrzeżenie terminu do wykonania odstąpienia od umowy na tej podstawie mogłoby doprowadzić do istotnego ograniczenia wpływu zamawiającego na realizację inwestycji oraz ograniczenie ochrony podwykonawców.

Drugi przypadek możliwości odstąpienia od umowy o udzielenie zamówienia publicznego został uregulowany w art. 145 ust. 1 PZP. Zgodnie z treścią przywołanego przepisu, w razie zaistnienia istotnej zmiany okoliczności powodującej, że wykonanie umowy nie leży w interesie publicznym, czego nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umowy, lub dalsze wykonywanie umowy może zagrozić istotnemu interesowi bezpieczeństwa państwa lub bezpieczeństwu publicznemu, zamawiający może odstąpić od umowy w terminie 30 dni od dnia powzięcia wiadomości o tych okolicznościach. W tym przypadku ustawa wskazuje wprost termin, w jakim zamawiający może skorzystać z przysługującego mu uprawnienia.

Podkreślam, że regulacje wskazane w treści PZP zawierają możliwość odstąpienia od umowy wyłącznie przez zamawiającego.

  1. Wypowiedzenie umowy.

Wypowiedzenie od umowy jest instytucją prawa cywilnego, która pozwala zakończyć stronom umowy łączący je stosunek prawny. Wprowadzenie tej instytucji przez ustawodawcę (art. 3951 k.c.) miało zapobiec możliwości nieskończonego trwania zobowiązań bezterminowych o charakterze ciągłym (np. umowa najmu). Kodeks cywilny niejednokrotnie przewiduje możliwość wypowiedzenia w regulacji dotyczącej poszczególnych umów, niemniej jednak możliwe jest zastrzeganie przez strony umownego prawa wypowiedzenia na zasadzie swobody umów. Wypowiedzenie wywołuje skutki jedynie w przyszłości.

Możliwość wypowiedzenia umowy o udzielenie zamówienia publicznego została przewidziana w art. 144b ust. 2 PZP. Zgodnie z przywołanym przepisem, w sytuacji, w której organ sprawujący nadzór stwierdzi, że nie zachodzą przesłanki do udzielenia zamówienia zgodnie z art. 67 ust. 1 pkt 12-15 PZP (niektóre zamówienia z wolnej ręki), a umowa została zawarta zwraca się do zamawiającego, aby wypowiedział on umowę, ewentualnie odstąpił od niej w wyznaczonym przez organ sprawujący nadzór terminie.

Zastanawiające jest to, że jeśli organ sprawujący nadzór zwróci się do zamawiającego o wypowiedzenie lub odstąpienie od umowy, zamawiający będzie zobowiązany to polecenie spełnić, mimo że wskazana regulacja nie wskazuje na podstawie jakich przesłanek miałoby dojść do zakończenia bytu prawnego umowy o udzieleniu zamówienia – wypowiedzenie ma zastosowanie jedynie wówczas, gdy zostało wprowadzone w treści umowy, gdyż nie dotyczy zobowiązania o charakterze ciągłym. Wydaje się więc, że z przepisu tego wynika możliwość wypowiedzenia umowy prze zamawiającego na podstawie złożonego przezeń oświadczenia. Niemniej jednak wskazane jest aby zamawiający już w treści umowy przewidział możliwość jej wypowiedzenia w przypadku określonym w art. 144b ust. 2 PZP.

Podsumowanie

Rozróżnienia omówionych instytucji prowadzących do zakończenia bytu prawnego umowy oraz ich skutków prawnych bywa niejednokrotnie skomplikowane, zwłaszcza na gruncie prawa zamówień publicznych, gdzie ustawodawca bywa niejednokrotnie nieprecyzyjny czy też niekonsekwentny. Niemniej jednak pamiętać należy o podstawowych różnicach między poszczególnymi sposobami zakończenia stosunku prawnego na gruncie prawa cywilnego. W razie ewentualnego sporu, użycie odpowiedniego sformułowania może być rozstrzygające dla sprawy.

Patrycja Cegiełka

Aplikant radcowski

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *